Radio Naukowe de Radio Naukowe - Karolina Głowacka

00:00 LAMU, Letnia Akademia Młodych Umysłów, Radia Naukowego. 00:05 Witajcie, witajcie młode umysły, gotowi na kolejną odsłonę LAMU. W tym odcinku liczne pytania dotyczące zwierząt. Występują. 00:14 Karolina, Krzyż, Laura, Lila, Mania, Michoel, Oliwier, Tosia, Dymka, Hele, 00:23 A ja mam na imię Karolina. LAMO to projekt Radia Naukowego. Tworzymy go bez reklam i sponsorów. Jeśli LAMO jest dla Was ważne, pomóżcie nam je tworzyć. Zajrzyjcie na patronite.pl ukośnik z, ukośnik LAMO. Tam jest zrzutka na tegoroczną edycję. Z góry wielkie dzięki. A tymczasem zaczynamy odcinek drugi, sezon szósty. 00:42 Letnia Akademia Młodych Umysłów, to my tu zadajemy pytania. 00:46 Cześć Młode Umysły, tutaj Wasza reporterka Ania. Przyszłam dzisiaj do Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego, żeby zadać jedno bardzo ciekawe pytanie o lemury, a spotkałam tutaj w ogóle wcale nie lemura, tylko bardzo miłego żółwia o imieniu Genowefa. I Genowefa właśnie tutaj na mnie patrzy teraz i gdyby mogła, to na pewno by wam pomachała łapką. Więc pozdrawiamy z Genowefą. 01:15 I uwaga wszyscy. Pozdrawiamy cię żółwico Genowefo. Bardzo ładnie. A z jakim to pytaniem lemurowym wybrała się reporterka Ania? 01:29 Nie, nie, nie, nie, nie, nie, nie, nie, nie. 01:37 Kaja lat 7. Czy lemury są lewo, czy prawo łapne? 01:43 To bardzo ciekawe pytanie od Kaja. Dziękuję. Mówi dr Sergi Lopez Torres. Pewnie zauważywasz, że większość ludzi, których znasz, najprawdopodobniej jest praworęczna. Około 9 na 10 ludzi używa prawej ręki do większości czynności, np. czy masz łyżkę, żeby jeść zupę, gdy otwierasz drzwi lub gdy podajesz rękę innej osobie. Nie do końca tak jest w przypadku lemurów. 02:14 Dzisiaj istnieje wiele gatunków lemurów, około setki. Wszystkie żyją na Madagaskarze. Nie wiemy jaką łapę preferują wszystkie gatunki, ale zaobserwowano, że niektóre gatunki częściej używają prawej łapy, np. kilka gatunków lemurów brunatnych, podczas gdy inne wolą lewą łapę, np. lemur kat. Są też gatunki, które są obułapne. jak palczak czy mikrusek. 02:45 Trzeba też pamiętać, że są to zwieszęta chodzące na czterech nogach, więc obie łapki są często zajęte podczas chodzenia i często używają ust do podnoszenia przymiotów lub jedzenia. 03:02 Ja wiem, że zaraz co żwawsi z Was zaczną się bawić w lemury, biegać na czworaka i zbierać rzeczy buzią, ale w imieniu rodziców błagam o rozsądek w tej zabawie. 03:12 A jak to jest u różnych gatunków małp? Czy małpy też są prawo- albo leworęczne, tak jak ludzie? Polemury to nie tyle małpy, co małpiatki, krewniaczki małp. 03:22 Bycie głównie praworęcznym to coś, co dzielimy z naszymi najbliższymi krewnymi wśród małp. Większość szimpanców, bonobo i goryli jest praworęczna, ale żaden z tych gatunków nie osiąga poziomu praworęgności jak obserwujemy u ludzi. Około 7 na 10 szimpanców jest praworęcznych. Trochę inaczej jest u orangutanów, które częściej używają lewej ręki niż prawej. 03:53 Małpie takie jak pawiany z Afryki czy kapucynki z Ameryki Połudnowiej mają mniej wyraźne preferencje i można obserwować osobniki używające prawej lub lewej ręki w zbliżonych proporcjach. Ale niektóre małpie z Azji, jak langury, mają wyraźną preferencję lewej ręki. 04:16 A jak to jest u innych gatunków zwierząt? Bo czytałam kiedyś, że słonie wolą używać jednego kła czy ciosu bardziej niż innego. Czy inne zwierzęta mają tak samo? Czy na przykład koty jak polują to uderzają prawą albo lewą łapą? 04:35 Tak podobnie jak my, słonie nie są w 100% symetryczne, a gdy spojrzysz na ich czosy, zauważysz, że jeden cios jest zazwyczaj większy od drugiego. Wygląda na to, że większy cios to ten, którego wolą używać np. do zdejmowania kory z drzew lub podczas walk. 04:58 Ale co ciekawe, u słoni jest tak pół na pół. Połowa woli używać lewego kła, a połowa prawego. Lwy z kolei zwykle atakują prawą łapą. Ale u kotów domowych, jeżeli jedzenie nie ucieka, tylko grzecznie czeka w misce, to samce zwykle są lewo, a samiczki prawołapne. 05:18 Co ciekawe zwierzęta, które nie mają rąk ani łap, również wykazują preferencje w używaniu prawej lub lewej strony. Na przykład wielorywy ciężniej uderzają płetwo powierzchnię wody tą prawą. Albo kiedy delfiny wyskakują z wody i kręcą się w powiedziu, często wolą obracać się zgodnie z ruchem wyskazówek zegara niż przeciwnie do niego. 05:50 Droga Kaju, muszę przyznać, że nie spodziewałam się, że to pytanie powie nam tyle ciekawego o świecie zwierząt. Byłam przekonana, że większość jest praworęczna czy prawołapna i tyle. A tu takie zróżnicowanie. Bardzo Ci dziękujemy. 06:07 Przed nami kilka pytań dotyczących gadów, na które specjalnie dla LAM-u odpowiedział dr Mikołaj Kaczmarski z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Karolu, zacznij proszę. 06:17 Dzień dobry, mam na imię Karol, mam pięć lat i mam pytanie, nad którym się bardzo długo zastanawiałam. Czym się różni serce jasturki? Od serca człowieka. 06:29 Karolu, to jest ekstra pytanie. Zanim odpowiedź, to pozwól, że szybka przypominajka dla wszystkich. Po co w ogóle jest serce? Otóż serce zajmuje się tym, żeby do naszego organizmu wszędzie docierał m.in. tlen. 06:43 Tlen jest potrzebny każdej części naszego ciała, żeby mogła w ogóle funkcjonować. No i teraz co robi serce? Serce się ściska, właśnie działa jak pompa. Wypycha z siebie krew do tętnic, w której do krwi jest tlen. Tętnice to takie małe i większe rurki, którymi krew właśnie płynie po całym ciele. Kiedy krew odda tlen, wraca żyłami z powrotem do serca. Jeśli przyjrzycie się swojej ręce, dłoni czy zgięciu łokcia, to możecie zobaczyć pod skórą takie niebieskawe żyły. 07:14 I teraz wracamy do pytania, czym różni się serce jaszczurki od serca człowieka? 07:19 Karolu serce jaszczurki od serca człowieka różni się przede wszystkim tym, że serce wszystkich ssaków składa się z czterech jam, z dwóch przeciąków i dwóch komór. Natomiast u jaszczurek to serce jest nie tak doskonale zbudowane. Mamy dwa przeciągi i jedną komorę i w tej komorze dochodzi do mieszania się krwi, tej, która zawiera tlen i tej, która wraca z organizmu. Dlatego gady mają niższy metabolizm i to powoduje, że one mogą też sobie z drugiej strony lepiej radzić w niskich temperaturach, na przykład w okresie zimy, gdzie to oddychanie, to krążenie krwi stanowi dla nich mniejszy kosz. 07:58 Natomiast dla nas ssaków taka sytuacja jest niemożliwa. My cały czas potrzebujemy wysoko natlenionej krwi, która właśnie nie miesza się w sercu i wydajnie krąży po naszym organizmie. 08:09 Więc tak, Karolu, miałeś dobrą intuicję. Serce jaszczurki jest nieco inne niż serce człowieka, ale co to w zasadzie znaczy mieć niższy metabolizm? 08:20 Niski metabolizm to jest małe zapotrzebowanie na energię. Komórki ciała potrzebują mniejszą ilość tlenu i mniejszą ilość energii. Natomiast przy wysokim metabolizmie tego tlenu potrzeba bardzo dużo. Komórki pracują pełną parą i taka aktywność wymaga stałego dopływu energii z zewnątrz. I tutaj też ta różnica między Ssakami a gadami. Ssaki muszą praktycznie non-stop przyjmować pokarm po to, żeby ten metabolizm był utrzymany na wysokim poziomie. Natomiast gady mogą sobie pozwolić na bardzo długie głodówki i takie duże pytony czy krokodyle mogą czasami jeść nawet raz na dwa, trzy, cztery tygodnie bez jakiejkolwiek tak naprawdę straty dla organizmu. 08:59 Czyli jak to w biologii? Coś za coś. Bardzo to ciekawe. Przed nami pytanie Heli, które jak sądzę może Was nieco zaskoczyć. 09:07 Mam na imię Hela, mam 7 lat i czy żółwie jeszcze robatę lub inne gady mają czy kawkę? 09:19 Droga Helu, Twoje pytanie o żuwie jaszczurowate i inne gady jest niesamowicie ciekawe. Niestety muszę odpowiedzieć tutaj przecząco. Gady nie mają czkawki z tego powodu, że nie ma u nich przepony, ale o czym może nie każdy wie, gady mogą ziewać i gady bardzo często ziewają. Robią to w różnych okolicznościach, na przykład w momencie, kiedy rano rozpoczynają swoją aktywność po to, żeby rozciągnąć mięśnie, żeby zjawić, większą porcję tlenu przyjąć przed rozpoczęciem aktywności. 09:49 Żółwie z kolei ziewają pod wodą, te żółwie morskie, żółwie wodne czy wodno-błotne, ziewają pod wodą podczas nurkowania po to, żeby wyrównać ciśnienie pomiędzy ciałem, pomiędzy swoją głową tak naprawdę a otoczeniem. Podobnie odczuwają prawdopodobnie dyskomfort, jak wtedy, kiedy my lecimy samolotem, stąd to ziewanie właśnie jako ta forma wyrównania ciśnienia, ale też ziewają na przykład po posiłku, kiedy zjedzą dużą ofiarę, te kości kwadratowe szczęki, one muszą z powrotem wrócić na swoje miejsce i wtedy ziewanie też jest bardzo przydatną umiejętnością. 10:21 Także podsumowując, niestety gady czkawki nie mają, ale gady bardzo często ziewają. 10:27 I kto by się spodziewał, że ziewanie jest, przepraszam, że jest typowe dla kręgowców, czyli ssaków, ale też właśnie gadów, płazów czy ptaków. Ale jak to jest, że ja nigdy nie widziałam ziewającej żabę na przykład? Dlaczego tego nie zauważamy? 10:44 Myślę, że w przypadku poznawania tajemnic związanych z płazami i gadami najważniejsza jest cierpliwość i obserwacja. Kiedy dzieciaki spotykacie na swojej drodze płaza gada, to zatrzymajcie się, stańcie w bezruchu po to, żeby on was nie zauważył. A dzięki temu, jak po prostu on was nie będzie widział, to będziecie mogli go z bliska obserwować. Natomiast kiedy będziecie próbować go łapać, biegnąć za jaszczurką czy za wężem, to on bardzo szybko zniknie z waszych oczu i nie będziecie mogli żadnych obserwacji dokonać. Także w przypadku płazów i gadów ważne jest, żeby się zatrzymać i dać sobie czas na to, żeby ze spokojem to zwierzę mogło nam swoje tajemnice pokazać. 11:22 Oj tak, cierpliwość to jest podstawowa cecha w badaniu przyrody. Czy dacie radę wytrzymać w bezruchu w czasie obserwacji drogie młode umysły? Nie jest łatwo, ale warto próbować. Dziękujemy Helu, pora na Dominikę. 11:36 Dzień dobry, mam na imię Dominika, mam 11 lat i mam pytanie, czy komar może ugryźć węża? 11:43 Mam czysto złośliwą nadzieję, że tak, że owszem i że nie jesteśmy w tym komarzem cierpieniu samotni. 11:49 Droga Dominiko, to jest bardzo ciekawe pytanie z tego powodu, że gady, jak wiemy, są kręgowcami, więc mają krew zbliżoną do naszej krwi, więc rzeczywiście można by się było zastanowić, czy komary także mogą żywić się krwią pochodzącą z gadów. i nic nie stoi na przeszkodzie, poza tym, że gady mają bardzo grubą skórę, naczynia mają mocno też schowane wewnątrz swojego ciała, dlatego do takiego komara bardzo trudno jest znaleźć miejsce, w którym mógłby wkuć się i mógłby pobrać swoją kujką tą krew. 12:22 Natomiast zdarzają się takie przypadki i tutaj komary nauczyły się wyszukiwać te miejsca, gdzie skóra gada jest cienka i komary obserwujemy czasami, jak pobierają krew właśnie z oka, pobierają krew z okolic kloaki czy z miejsc, gdzie łuski są drobniejsze. 12:38 Jak to gryzą w oko? No aż tak źle wężom nie życzyłam. 12:42 Generalnie komary w sytuacji, kiedy nie muszą wybierać gada, to będą zdecydowanie preferować ssaki, które są dla nich łatwiejszymi ofiarami. Natomiast w takich miejscach, gdzie tych ssaków brakuje, w lasach tropikalnych, tam gdzie ta bioróżnorodność jest bardziej złożona, to możemy obserwować, że jednak one potrafią odnajdywać się w tych trudnych okolicznościach i znajdować takie ofiary, które pozwolą im zaspokoić swój apetyt na krew. 13:06 No dobrze, ale dlaczego komary tak nas dręczą i męczą i gryzą i kują? Dlaczego my, ludzie, możemy zapytać rozpaczliwie? 13:14 Człowiek jest najłatwiejszym celem, człowiek ma cienką skórę, te naczynia są bardzo płytko, umieszczone w skórze, dlatego tak chętnie komary wybierają właśnie nas, ludzi. 13:24 No nic pozostaje nam ubierać się w dłuższe ubrania, żeby sobie dokładać taką warstwę ochronną. Dziękujemy Dominiko, Helu i Karolu. 13:33 Słuchasz LAMU, Letniej Akademii Młodych Umysłów, Radia Naukowego. 13:41 Pora na sekcję dziwy. Z pytaniami zmierzy się dr Piotr Bernatowicz z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, który występuje w LAMU nie po raz pierwszy. Dzień dobry. 13:50 Dzień dobry. 13:50 Miałeś okazję zapoznać się z pytaniami. Co sądzisz? 13:53 Jak zwykle pytania są fantastyczne. Bardzo dziękuję dzisiaj Jasiowi, Laurze i Krzysiowi. 13:59 Poznajmy więc te pytania. To, które przed nami musi być szczególnie istotne, bo aż dwoje młodych umysłów je zadało. 14:06 Ja z dziewięć lat. Dlaczego aksolotle potrafią odtworzyć różne części ciała? I czy kiedykolwiek ludzie posiądą tę umiejętność? Dzień dobry. Mam na imię Laura, mam dziewięć lat i bardzo proszę o odpowiedź na pytanie. Jak to się dzieje, że aksolotle mogą odrodzić dowolną część ciała? Pozdrawiam. A kto to jest ten aksolotl? 14:28 Axolotl to jest płaz. Płaz żyjący w kilku zbiornikach w Meksyku. Stąd zresztą właśnie taka nazwa kojarząca się trochę ze starożytnymi Meksykanami. I żyją one w środowisku wodnym, mimo że większość płazów, jako dorosłe, wychodzą na ląd. Natomiast one żyją w wodzie i nie mają płuc, mają skrzela. I taką budowę nazywamy, że to jest budowa neotoniczna, czyli tak jakby forma młodociana, czyli kijanka albo larwa. 15:02 Dzieciaczek. Dzieciaczek taki. Po prostu ma dzieci, czyli jest zdolny do rozrodu. Nie musi się przemieniać tą postać dorosłą, żeby się rozmnażać. Czyli eksolotle potrafią w tej wodzie się rozmnażać tak, jakby to były dorosłe, aczkolwiek mają te cechy larwalne, czyli na przykład ogon z płetwą albo skrzela zewnętrzne. Czyli ta kryza wokół nich, wokół głowy, to są skrzela zewnętrzne, przy pomocy których oddychają. 15:27 Czyli to jest coś podobnego, co znacie drogie młode umysły, chociażby z rozwoju żaby. Żaba to taka duża, solidna żaba, ale malutka żaba kijanka, pamiętacie, ma ogon, wygląda zupełnie inaczej, nie jak duża żaba. To tutaj u aksolotli jest podobna różnica. Tak, dokładnie tak. 15:44 Kijanki nie mają jeszcze nóg, ale to już takie. 15:47 Ale o co chodzi z tymi odtwarzaniem różnych części ciała u aksolotli? 15:51 No właśnie i to nie tylko nóg, one potrafią zregenerować ogon, potrafią zregenerować oko, potrafią zregenerować szczękę, fragment serca, a nawet części mózgu czy przycięty rdzeń kręgowy. Czyli na pewno tego typu zdolności ludziom bardzo by się przydały. I jak one to robią? Otóż one, no tak jak sobie popatrzymy na przykład na taką nogę, tak jak robiono takie, no trochę krwawe doświadczenia na aksolotlach, czyli w laboratorium, powiedzmy ucinamy taką nogę tego zwierzaka, no i co tam się dzieje? 16:26 U człowieka, gdyby człowiek stracił nogę na przykład w jakimś wypadku, To dochodzi do procesu, który my nazywamy bliznowaceniem, czyli rozwija się szybko naskórek, który zamyka pozostałe otwartą ranę, no i tworzy się blizna, jeszcze tam z dużą ilością białka zwanego kolagenem od spodu, która zabezpiecza całą tą ranę. Natomiast u axolotla, tam komórki, które tworzą normalnie mięśnie, kości, nerwy, czy też skórę, jak gdyby się odmładzają, jak gdyby wchodzą w taki tryb, jaki miały w trakcie rozwoju zarodkowego. 17:04 I one zaczynają tworzyć taki, można powiedzieć, pączek, który przypomina bardzo to, co się działo właśnie, gdy w jaju axolotl się rozwijał, czyli kiedy tworzył właśnie dopiero taki zaczątek tej odnóży. I ten pączek odbudowuje tą utraconą część ciała. I teraz można się zastanowić, dlaczego my tego nie mamy, tak? No bo wydaje się to perfekcyjną zdolnością ewolucyjną. No i są ku temu dwa powody, prawdopodobnie. Pierwszy prostszy do wyjaśnienia to jest, że taka rozwijająca się, regenerująca kończyna byłaby bardzo delikatna i podatna na zranienia. 17:41 Czyli niewielki nawet dotyk czy dotknięcie czegoś powodowałoby, że to się znowu tam rozpada, prawda, i dochodziłoby do zakażenia. 17:50 Czyli mielibyśmy taką jedną porządnie rozwiniętą nogę, na której już byśmy biegali, a ta druga by taka była delikatniuteńka, łatwa do uszkodzenia. 17:59 Teraz oczywiście możemy sobie wyobrazić taką sytuację, że leżymy w łóżeczku i czekamy, aż nam się zregeneruje taka noga, ale jeszcze kilka tysięcy lat temu to raczej byłoby niewykonalne. Więc łatwiej szybko coś zaleczyć, zamknąć, żeby się bakterie nie dostawały ze środowiska, niż być narażonym na ciągłe infekcje. 18:19 A to dlatego, że my jesteśmy tacy duzi i odbudowanie takiej dużej nogi by zajęło dużo czasu, a axolotl jest malutki i zajmuje to mniej czasu? 18:27 To też, ale też jesteśmy zdecydowanie bardziej aktywni. 18:31 Druga kwestia jest taka, że taka umiejętność mogłaby powodować też częstsze zachorowania na nowotwory, a te jak wiadomo często są dla ludzi bardzo niebezpieczne. Krótko mówiąc, może i to by było fajne, że mogłyby nam odrastać ręce czy nogi, ale miałoby to swoje poważne koszty. Ostatecznie chyba fajniej być jednak człowiekiem niż takim aksolotlem, który wiedzie życie niezbyt ciekawe. Pora na pytanie Krzysia. 18:56 Dzień dobry, jestem Krzyś. Mam 7 lat i mam pytanie, dlaczego i jak zmieniają błazenki płeć? 19:06 Błazenki, czyli te rybki rozsławione przez filmy Gdzie Jest Nemo, pomarańczowo-białe z elementami czerni rybki. One naprawdę zmieniają płeć? 19:17 One naprawdę zmieniają płeć. Mają bardzo ciekawy system rodzinny. Taki nietypowy, można powiedzieć. Na pewno błazenki, do swego szczęścia, potrzebują jednej rzeczy. Potrzebują ukwiało. Znajdują go gdzieś na rafie koralowej na przykład i zasiedlają. I zwykle taki ukwiał zasiedlony jest przez taką rodzinę, która składa się z dorosłej samicy, jednego dorosłego samca i wielu samców, no może nie wielu, no kilku samców, którzy się nie rozmnażają, są młodsi, niedojrzali. 19:49 A ukwiał to taki koralowiec, czyli zwierzę, chociaż nie przypomina, bo się niespecjalnie porusza i wygląda trochę jak taki wodny kwiatek. 19:57 Wodny kwiatek, dokładnie. Ale taki ukwiał jest bardzo fajny, ponieważ potrafi się doskonale bronić, bo na swoich czułkach ma liczne parzydełka. I te nasze błazynki są na te parzydełka niewrażliwe, więc mogą sobie spokojnie wewnątrz tego uchwiała mieszkać. No i teraz ta rodzina wygląda tak jak wspomniałem, samica, samiec i kilku młodszych samców. Zresztą każda mała rybka, amfibrion, który się wykluwa jest zawsze chłopakiem. Czyli u ryb, u tego gatunku akurat, bo u ryb to bywa różnie, ale u tego gatunku zawsze jest to chłopak. 20:31 I teraz takim chłopcem można zostać do końca życia, ale w niektórych sytuacjach można awansować na samicę. I to wygląda w ten sposób, że wyobraźmy sobie, mamy taką rodzinę i ta największa samica z jakiegoś powodu ginie, nie wiem, zostanie złapana przez drabieżnika albo zginie ze starości. 20:48 I wtedy ten samiec, który tam jest, zajmuje jej miejsce, staje się tą samicą, a kolejny samiec w tej hierarchii tych podrostków zajmuje jego miejsce. No i pytanie było, jak to się dzieje, tak? No bo tutaj mamy, wszystkie dzieci są chłopakami, potem tylko ta najstarsza, najsilniejsza zostaje samicą i jak to w ogóle dochodzi do tej zmiany? No, wszystko zaczyna się od mózgu. Jeżeli ginie ta samica i ten najstarszy samiec zaczyna się właśnie najpierw zachowywać się jak ta samica, zaczyna przybierać też podobne kolory później, ten mózg się też przebudowuje, wysyła odpowiednie hormony, które z kolei przebudowują budowę narządów wewnętrznych, tak, że w końcu ta samica składa już ziarenka ikry, a nie produkuje plemniki. 21:32 A jakie kolory ma dziewczyna błazenek? 21:35 W trakcie tych przemian kolory stają się bardziej jaskrawe i ciało ogólnie staje się większe tych samic. 21:42 One też stają się trochę bardziej agresywne, tak bronią całego tego swojego miejsca, tej swojej rodziny. No i dopiero następnie dochodzi do przebudowy narządów wewnętrznych, także zaczyna składać ikrę, a nie produkować plemniki. 21:57 To jest bardzo ciekawe i znany dość mechanizm, bo błazenki między innymi są słynne, raz, że gdzie jest Nemo, ale dwa, że ta niesamowita umiejętność. Czy to się zdarza w świecie przyrody częściej, czy one są zupełnie wyjątkowe? 22:12 Zdarza się. W większość przypadków to rzeczywiście rodzą się albo chłopcy, albo dziewczynki, czy tam wykluwają z jajek. Ale w przypadku wielu gatunków ta płeć na samym początku jest nieustalona, czyli dopiero po jakimś czasie. Niektóre, na przykład ryby, czy inne zwierzęta, bezkręgowce, niektóre mogą się stać samcami lub samicami, ale takich zmian płci to szczególnie właśnie dużo jest u ryb. Tam dochodzi właśnie tak jak u błazenków zmian z samców na samicę, ale są też inne ryby rafowe, na przykład talosoma, która najpierw jest dziewczynką, a potem niektóre dziewczynki, te najsilniejsze, stają się chłopakami i rozrabiają na rafach. 22:55 Przyroda to jest niewyczerpane źródło przeciekawych rozwiązań, a mogliśmy się im przyjrzeć dzięki Krzysiowi, Jasiowi i Laurze. Dziękujemy. 23:07 Przed nami kilka ptasich pytań, na początek takie, które mnie kompletnie zbiło z tropu. 23:14 Tosia, 9 lat i chciałabym się dowiedzieć, jak kurczak oddycha w jajku. Nie wiem, nie wiem, nie wiem, nie wiem. 23:21 Biegałam po domu zrozpaczona, pytałam znajomych, kto wie, jak kurczak oddycha w jajku. Nikt nie wiedział. Na szczęście wiedział dr Marcin Tobułka z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, który odpowie nam na to, jak i inne pytania o ptaki. 23:37 Droga Tosiu, dzięki Ci za to pytanie. Mogłem sobie przynajmniej przypomnieć te informacje, bo my już potem często skupieni na naszych wąskich działkach zapominamy o podstawach, a jajko to rzeczywiście jest podstawa u ptaków. Po pierwsze musimy sobie przypomnieć jak jajko jest zbudowane. Na zewnątrz mamy taką skorupkę wapienną i ona nie jest lita. Ona oczywiście w środku ma takie mikroskopijne dziureczki. Te dziureczki są na tyle małe, że zapobiegają dostawaniu się do środka niechcianych elementów, czyli bakterii, wirusów, różnych zanieczyszczeń, ale są na tyle duże, że może tamtędy przechodzić gaz, tlen, dwutlenek węgla. 24:18 Aha, oto i cała tajemnica. Po prostu skorupka jajka jest troszeczkę dziurawa, więc może przechodzić przez nią potrzebny tlen, a w drugą stronę dwutlenek węgla, który przecież, jak wiemy, żywe organizmy wydychają. 24:32 Tak, więc... Z jednej strony mamy taką wapienną skorupkę, później mamy błony pergaminowe, które są czymś w rodzaju takiego papieru lub folii i później wnętrze jajka jest wypełnione płynem takim żelem i w tym oczywiście jest zanurzony rosnący sobie kurczak, który najpierw jest w postaci takiej maleńkiej płyteczki, zlepka komórek, a następnie zaczyna się rozwijać. A jak on oddycha w tym jajku? No to przede wszystkim oddycha dzięki temu, że to jajko może kontaktować się z zewnętrzem właśnie przez tą wymianę gazową, a podobnie troszkę to wygląda jak u nas, z tym, że my mamy, jak się rozwijamy w brzuchu matki, mamy łożysko, którym jesteśmy połączeni i wymieniamy tam sobie produkty, wymieniamy sobie jedzonko i wymieniamy sobie gazy, natomiast kurczaki już te całe jedzenie mają zdeponowane w jajku w postaci żółtka, tam mają wszystkie komponenty potrzebne do zbudowania organizmu, no ale muszą wymieniać właśnie dwutlenek węgla, i tlen. 25:28 I to robią za pomocą naczyń krwionośnych, których mają bardzo dużo, które są właśnie bardzo blisko tej błony pergaminowej. Co więcej, jajko oczywiście nie jest równomiernie ułożone, jajko jest asymetryczne i w tym takim bardziej tępym, tym bardziej zaokrąglonym końcu tworzy się taka komora. I w tej komorze właśnie może być gromadzone powietrze i tam, na tej części jaja, tych porów, tych dziureczek w skorupie jest też więcej. Tam też jest duże zagęszczenie tych naczyń krwionośnych, które właśnie oddają dwutlenek węgla, a przyjmują tlen i w miarę jak ten kurczak rośnie, rośnie, rośnie, w pewnym momencie już jest na tyle duży, że jest w stanie przebić tę błonę pergaminową i zaczyna już oddychać płucami. 26:10 Wtedy też często już zaczyna wydawać z siebie dźwięki, którymi się kontaktuje ze swoimi rodzicami I w pewnym momencie też zaczyna już samą skorupkę jaja przebija. Jak już na tyle silny, że tą skorupkę jaja przebije, wtedy już oddycha bezpośrednio, nawet bez udziału tej skorupy. Czyli to jajo jest jakby takim bardzo super skompaktowanym biologicznym inkubatorem, gdzie jest zapewnione wszystko, jest odpowiednia wilgotność, temperatura z wyniku ogrzewania przez rodziców, ale są wszystkie składniki potrzebne do budowy, natomiast musi mieć nadal kontakt z zewnętrzem, żeby wymieniać tlen i dwutlennych węgla. 26:46 Pięknie jest to jajko zorganizowane. Dzięki Tosiu, że mogliśmy się tego dzięki twojemu pytaniu i twojej ciekawości dowiedzieć. A co zaciekawiło Oliwiera? 27:00 Cześć, jestem Oliwier, pochodzę z Wrocławia, mam 6,5 roku. Czemu niektóre ptaki lecą do ciepłych krajów, a inne nie? 27:13 Drogi Oliwierze, świetne pytanie. To pytanie było oczywiście zadawane przez wielu, wielu naukowców wcześniej. Wiemy już teraz całkiem sporo na ten temat i w dużej mierze wynika to z tego, skąd są nasze ptaki, które tutaj się pojawiają w Europie, Trzeba sobie najpierw odpowiedzieć na pytanie, co tutaj było, zanim się ptaki pojawiły. Czyli był wielki lądolód podczas ostatniego zlodowacenia. I te ptaki, które mamy teraz, to są ptaki, które ten teren zasiedliły po ustąpieniu tego wielkiego lodowca. 27:45 I część ptaków, były to ptaki, które przyleciały do nas gdzieś tam powiedzmy z basenu Morza Śródziemnego, czyli z południa Europy, czyli miały tak naprawdę niedaleko. I te ptaki po prostu przemieściły się troszkę na północ, jak się te warunki zmieniły. Tak na przykład do nas przyleciały skowronki lub niektóre ptaki z rejonów stepowych. I duża część z tych ptaków po prostu ma taką jakby możliwość, że może sobie wędrować, ale jak warunki są dobre, to część z nich stwierdza, że jednak zostaje i to się opłaca. 28:16 Nie są tak wrażliwe na warunki pogodowe zimą i one mają dużą tendencję do tego, żeby... decydować sobie o zostaniu lub nie. I u tego samego gatunku możemy mieć zarówno ptaki, które wędrują daleko, krócej, a są nawet takie, które w ogóle nie wędrują. Tak na przykład jest u kosa. Kosy z południa Europy praktycznie w ogóle nie wędrują. W Polsce kosy część wędruje, część nie. A już te kosy, które się gnieżdżą gdzieś tam dalej w Rosji na przykład, no to większość populacji jest wędrowna. Podobnie jest u szpaków i wielu innych gatunków tego typu. 28:49 Natomiast są gatunki, które zasiedliły Europę wykonując taką ekspansję gdzieś już z dalszych rejonów, na przykład jak nasze bociany, które pochodzą oryginalnie z Afryki i one w pewnym momencie zaczęły mocno, mocno przesuwać się na północ. I to, co widzimy co roku, ta ich wędrówka, to jest właśnie jakby takie odtwarzanie tej historycznej trasy zasiedlania Europy, czyli one co roku wracają stamtąd, skąd pochodzą. I oczywiście i wśród bocianów mamy też takie różne frakcje bocianowskie, Część z nich się zorientowała w międzyczasie, że nie warto lecieć do Afryki, bo to jest niebezpieczne i zostaje na zimę i żeruje tutaj sobie przez zimę i czeka do wiosny. 29:28 Szczególnie to widać na przykład w Hiszpanii, gdzie mnóstwo bocianów przyzimowuje. U nas jednak ten klimat jest dosyć taki surowy zimą i większość jednak bocianów odlatuje. Także mamy tutaj z jednej strony odtworzenie tego, skąd te ptaki przyleciały, a z drugiej strony jest taka też bieżąca decyzja, bieżąca reakcja na zmieniające się warunki pogodowe. 29:48 Czyli nasze bociany nie pochodzą z Europy, tylko z Afryki. To bardziej Afryka jest dla nich domem. 29:55 Raczej tak byśmy się musieli do tego odnieść, bo cała różnorodność całej tej rodziny bocianów, tej grupy bocianów właśnie jest w rejonach tropikalnych. Tam jest najwięcej gatunków. U nas są tylko dwa tak naprawdę, natomiast bocianów na świecie jest o wiele więcej i one właśnie pochodzą z tych rejonów tropika. Jest to Afryka, powiedzmy w okolicach Równika i adekwatnie Ameryka Południowa i Azja. 30:18 Dzięki, Oliwierze. Ptasie losy bardzo Was interesują. Posłuchajcie Lili. 30:23 Jestem Lila i mam 5 lat. Dlaczego niektóre ptaki zimują w palce i czy jest im zimno? 30:31 Cześć Lilo, dzięki za pytanie. To jest oczywiście jak zwykle w biologii o wiele bardziej złożone pytanie. Otworzyłaś tutaj szeroki, szeroki temat. Przede wszystkim zależy to od tego, co ptaki jedzą. Te ptaki, które żywią się ziarnami lub jakimiś częściami roślin, w ciągu roku w zasadzie mają prawie cały czas dostęp do tego pokarmu swojego ulubionego, więc mogą zostać, ponieważ tutaj ciągle jakieś nasiona czy jakieś części roślin są dostępne. Stąd też np. ptaki typu wróbel, trznadel, ptaki z rodziny ziębowatych zostają u nas na zimę. 31:02 Zostają też ptaki takie duże, które głównie żywią się liśćmi, czyli np. gęsi, kaczki, łabędzie. One też przy takich łagodnych zimach, jakie mamy teraz, mogą spokojnie przezimować i na polach, na jakichś niezamarzniętych zbiornikach wodnych sobie przezimować. Ale są też wyjątki. Są ptaki, które są owadożerne, czyli Większość z tych owadożernych rzeczywiście odlatuje, bo zimą po prostu owady są nieaktywne i trudno jest złapać jakiegokolwiek owada, ale są takie ptaki, które są owadożerne i one są owadożerne praktycznie przez cały rok. 31:33 Na przykład taki strzyżyk, maleńki ptak, taka mała brązowa kuleczka z zadartym do góry ogonkiem, który też zimą jest w stanie gdzieś tam pod pniem, pod jakimiś takimi zapadliskami, znajdować te drobne owady, bezkręgowce i w jakiś sposób sobie to się aż wydaje nieprawdopodobne, ale potrafi przetrwać i potrafi oczywiście przeżyć. Druga sprawa, która warunkuje to, czy ptaki zimują, to jak one są zbudowane. I na przykład ptaki jak sowy mają bardzo takie puchate pióra. Te pióra są też dosyć długie i co więcej są opierzone nawet na nogach. 32:07 Duża część ptaków ma gołe nogi, to widzimy, a sowy mają te nogi jeszcze opierzone, więc to jest dodatkowe przystosowanie do zimnego klimatu. Inne gatunki, takie jak kaczki czy łabędzie, mają z kolei pod warstwą tych piór okrywowych bardzo grubą warstwę puchu, który dodatkowo i je izoluje od bardzo, bardzo niskich temperatur. Gatunki takie, które mają dużo tych odkrytych części ciała, takie np. jak nasze bociany, one mają gołe nogi, długie, gołe dzioby. To im służy jako taka chudnica tak naprawdę latem. Jak się robi bardzo gorąco, bociany wchodzą do wody albo np. sobie jeszcze robią kupę na nogi. 32:42 Ta kupa jest taka płynna i jak ta woda z kupy paruje, to bociany się w ten sposób chłodzą. Ale zimą to jest niestety trochę niekorzystne, bo mamy dużo gołego ciałka, które oddaje nam tą temperaturę i można się łatwo wychłodzić. Jeszcze jest inna grupa ptaków, ptaki mięsożerne, takie ptaki drapieżne, które praktycznie też przez cały rok sobie znajdują ten pokarm i część z tych ptaków drapieżnych, takich jak bieliki, myszołowy, pustułki, niekoniecznie łapie taką ofiarę żywą, którą ma pod dostatkiem w okresie lęgowym, tylko przerzuca się często na padlinę. 33:17 Stąd też często widzimy zimą przy drogach ekspresowych, przy autostradach, jak na słupkach tego płotu autostradowego siedzą sobie pustółki, siedzą sobie myszołowy, no po prostu czekają aż samochód coś tam rozjedzie i mogą wtedy bez większych kosztów sobie taką ofiarę Także tutaj tych strategii radzenia sobie z chłodem jest bardzo dużo. Generalnie te ptaki związane z owadami, czy jak właśnie jaskółki, czy pokrzewki odlatują od nas, bo po prostu ten pokarm się kończy, a te, które mają bardziej takie mieszane strategie pozostają. 33:47 Wróćmy jeszcze do drugiej części pytania Lili. Czy ptakom jest zimno? 33:52 Ptakom na pewno jest zimno, bo mają oczywiście receptory w swojej skórze, które reagują na zimno. To też widać po ptakach, jak one na to zimno reagują, bo stroszą pióra na przykład. Te mięśnie, które układają pióra w określonej pozycji, mocno się naprężają i na przykład ten sam wróbel, którego widzimy latem, wydaje nam się chudy, a ten wróbel, którego widzimy zimą, wydaje się taki dosyć grubszy. 34:17 Kompletnym złudzeniem, bo to właśnie przez to, że ptakom jest zimno, ten wróbel sobie te pióra stroszy tak, żeby pomiędzy piórami była większa warstwa powietrza, które pełni taką izolację. Że ten wróbel wcale, jeżeli chodzi o masę, się nie różni między sezonami, tylko różni się właśnie tym, jak na to odczucie zimna układa sobie pióra. 34:35 Dzięki Lilo, a w temacie ptasich wędrówek dopytuje jeszcze Mania. 34:39 Nazywam się Mania i mam 9 lat i moje pytanie brzmi, jak bocian wie, dokąd ma lecieć? 34:45 Droga Maniu, świetne pytanie. Zakładamy, że bociany wiedzą, dokąd mają lecieć. Co jest dosyć takim optymistycznym założeniem? No bo pierwszy taki lot bociana, mówimy tu o wędrówce na zimowiska, no to jest tak naprawdę lot w nieznanej. I u wielu ptaków jest tak, że jest coś takiego jak taki genetyczny program, czyli ptaki po prostu mają tendencję do tego, żeby po prostu wędrować na długie dystanse. Bociany są gatunkiem, który z jednej strony ma taki genetyczny program, ale też uczą się od innych. 35:17 I tutaj właśnie dochodzimy do drugiego czynnika, który warunkowuje wędrówkowość, czyli uczenia się od innych osobników, takiego socjalnego przekazywania sobie informacji. I właśnie tak robią bociany. Czyli z jednej strony mają taką tendencję do tego, żeby opuszczać miejsce, gdzie się wykluły, ale podążają za swoimi starszymi koleżankami i kolegami. W tym czasie, gdy młode bociany wylatują z gniazd, czyli w lipcu, sierpniu, na naszym terenie oprócz ich rodziców, oprócz ich sąsiadów, są też bociany, takie jeszcze niedojrzałe do lęgów, troszkę starsze od nich, które już raz tę wędrówkę odbyły. 35:52 I zwykle te młode bociany podłączają się właśnie pod te stada, które już tę wędrówkę odbyły i przekazują tę informację, którymi trasami wędrować młodszemu pokoleniu. Oczywiście zawsze się zdarza, że ktoś po prostu wymyśli coś inaczej i zamiast przykładowo przed przekroczeniem Morza Czerwonego, zamiast polecieć do Egiptu na Półwysep Synaj, stwierdzi, że poleci sobie dalej wzdłuż wybrzeża Półwyspu Arabskiego i tam przezimuje. I to się zdarza co roku i zawsze jest jakaś frakcja bocianów i innych ptaków też, które robią coś inaczej. 36:26 I w pewnym momencie to się utrwala, bo okazuje się, że to akurat było korzystne i te ptaki lepiej przeżyły itd. I ta nowa trasa Albo się utrwala, albo wręcz przeciwnie. Okaże się, że jednak to nie był dobry pomysł i te ptaki nie przekażą swoich genów. Ale generalnie u wielu ptaków właśnie ten komponent genetyczny, ten jakby wrodzony program jest bardzo ważny, a u innych jeszcze dodatkowo jest on modyfikowany przez to, jak się uczą od innych kolegów i koleżanek. 36:54 To w sumie podobnie jak z wieloma rzeczami u ludzi, ale dlaczego w zasadzie małe bocianki nie lecą razem z mamą i tatą? 37:02 Zwykle rodzice po lęgach zostają jeszcze przez kilka dni na gnieździe. Rzeczywiście prawdopodobnie regenerują się po tym wysiłku, jakim jest karmienie młodych. To jest jedna rzecz. Druga sprawa, że jeszcze często bociany poprawiają gniazdo. Pokazują też innym bocianom, że one tutaj mają to gniazdo zajęte, żeby na przyszły rok już pamiętali, że tutaj ktoś był. i żeby lepiej mu nie wchodzić w paradę, bo bociany są dosyć terytorialne często i zajmują gniazda przez wiele lat, ale co roku o te gniazda walczą. 37:32 Więc to jest też taki element jednak przypilnowania domu, gdy młodzi już pojadą na wakacje, a starzi dopiero później. Też dorosłe bociany lecą efektywniej. W sensie, mimo że startują na przykład tydzień lub dwa tygodnie później, często w Afryce są o tym samym czasie. 37:48 Przeciekawa sprawa i teraz będę trochę inaczej i uważniej patrzeć na bociany, które pilnują swoich gniazd. Dzięki Maniu. 37:57 Słuchasz Lamu, Letniej Akademii Młodych Umysłów, Radia Naukowego. To my tu zadajemy pytania. 38:04 Dużo w tej części o wędrówkach ptaków. Karolina zmusza nas do zastanowienia się nad tym, jak takie wędrówki są w ogóle możliwe. 38:13 Karolina, lat 8. Jak ptaki latają, skoro na ziemi jest grawitacja? 38:18 Droga Karolino, bardzo Ci dziękuję za to pytanie, bo dzięki Tobie musiałem sobie przypomnieć moją wiedzę z fizyki. Musimy tutaj sobie rozważyć dwie rzeczy. Przede wszystkim jedną, to rozdziała siła grawitacji. I ptak, żeby się unieść w powietrzu, musi tą siłę grawitacji co najmniej zrównoważyć. No i może to robić na kilka sposobów. Pierwszy sposób to jest machać skrzydłami. Jak on macha skrzydłami, to wtedy... cząsteczki powietrza wytwarzają pewnego rodzaju opór i wytwarza się siła, która daje ptakowi nośność. 38:49 I w ten sposób ptak macha skrzydłami w dół i uderza od cząsteczki powietrza, powstaje siła, która jest przeciwstawna do sile grawitacji i daje mu to możliwość unoszenia się. Ale musi oczywiście tymi skrzydłami wrócić do tej pozycji początkowej, więc wtedy skrzydła podnosi. I co ciekawe, popatrzymy sobie na ptaki, które latają w miejscu, albo które lecą tym lotem takim aktywnym, trzepoczącym, to jak machają skrzydłami w dół, one są płasko, a jak podnoszą je z powrotem w górę, to skrzydła się lekko jakby pionizują, tak, żeby ta siła podczas powrotu skrzydła do pierwotnej pozycji nie równoważyła tej siły, którą przed chwilą wytworzył. 39:25 I to jest jeden typ lotu. Lot typu aktywnego. Drugi lot, to jest taki lot ślizgowy, czyli cząsteczki powietrza, ocierając się o skrzydła, wytwarzają właśnie tą siłę nośną. I wtedy dają też tą siłę, która równoważy grawitację, która jest wtedy przenoszona na tak jakby unoszenie się ptaka. Więc jak ptak się porusza z pewną prędkością, w efekcie tej prędkości i uderzania cząsteczek powietrza o skrzydła powstaje nośność lub jeżeli wiatr wieje ptakowi pod skrzydła, to też mu daje nośność. 39:58 I ptaki to wykorzystują na wiele różnych sposobów. Niektóre ptaki, żeby wystartować, muszą się najpierw rozbiec. Tak na przykład startują łobędzie, perkozy, czyli muszą zrobić takie coś, jak my wykorzystujemy w lotnictwie, czyli nabieramy prędkości, iż to powietrze zacznie nam pod te skrzydła odpowiednio dmuchać i wtedy ptak się unosi. Inne ptaki, które są lekkie, wystarczy, że się na wietrze po prostu zawieszą, tak jak kanie. Nazwa angielska kani to kite, czyli latawiec. Ona po prostu jest tak lekka, ma tak duże skrzydła i unosi się na wietrze jak latawiec. 40:29 No ale oczywiście jest pewien próg, gdzie masa ptaka już nie pozwala na lot. Mimo, że on ma skrzydła, no to niestety już ten ptak nie jest w stanie się unieść na dłużej, także kuraki są w stanie podlecieć troszeczkę, Nie są co prawda zupełnymi nielotami. No i oczywiście mamy ptaki, które są nielotne, których masa ciała w stosunku do powierzchni skrzydła już jest tak niekorzystna, że ten ptak ma skrzydła raczej do ozdoby niż tak naprawdę do latania. 40:56 Uff, piękne to pytanie łączące biologię z fizyką. Dziękujemy Karolino. I na koniec tego odcinka pytanie od Mikołaja. 41:05 Skąd gołębie pocztowe wiedzą jak wrócić do domu? Mikołaj lat 80. 41:12 Dziękuję Ci Mikołaju za to pytanie i powiem Ci więcej. Naukowcy już od, no myślę, że dobrych prawie stu lat głowią się nad tym, żeby rozwikłać tę zagadkę, żeby wiedzieć dokładnie jak to się odbywa. Wiemy sporo, nie wiemy jeszcze tego na super 100%, ale wiemy całkiem sporo i okazuje się, że gołębie, jak i wiele innych ptaków, mają dodatkowe zmysły, których my nie mamy albo prawdopodobnie też utraciliśmy. Jednym z takich właśnie zmysłów jest obserwacja Słońca i obserwacja ruchów Słońca po niebie i okazuje się, że ptaki całkiem nieźle są w stanie rozkodować to, jak to poruszanie się Słońca po niebie może dawać im informacje o tym, w którym kierunku lecieć i wykorzystują to podczas wędrówki. 41:58 Druga sprawa. Gołębie mają też zmysł magnetyczny, czyli nasza Ziemia jest takim jednym wielkim magnesem, który ma dwa bieguny północny i południowy i okazuje się, że wiele zwierząt to pole magnetyczne jest w stanie rozpoznawać, jest w stanie to pole magnetyczne wyczuwać I gołębie też to robią, mają zmysł magnetyczny. Badania eksperymentalne na gołębiach pocztowych, które zakłócały im ten zmysł magnetyczny, wykazały, że rzeczywiście jak ten zmysł został eksperymentalnie zakłócony, gołębie miały większy problem, żeby do tego swojego gołębnika wrócić. 42:31 Wracały oczywiście, ale już trwało to dłużej niż ta grupa, która tego zmysłu magnetycznego nie miała zakłóconego. Trzeci już element to jest orientacja w przestrzeni po takich charakterystycznych punktach, takich jak aleje drzew, drogi, rzeki, różnego tego typu elementy. Okazuje się, że to też ma bardzo ważną rolę w odnajdywaniu drogi do domu. I ostatnia rzecz, coś co przez wiele lat było dosyć mocno pomijane w badaniach nad ptakami, czyli węch. 43:02 Okazuje się, że część ptaków wbrew opiniom ma zmysł węchu i na podstawie jakby takiej specyficznej mieszanki zapachów, która jest specyficzna dla ich rodzimego miejsca, na tej podstawie też są w stanie się orientować. 43:17 Imponujące są te ptasie umiejętności nawigacyjne. Dziękujemy Mikołaju. 43:25 I to już wszystko w drugim odcinku Lamu sezonu 2026. Dziękujemy za wszystkie pytania i odpowiedzi. Nagrania do tego odcinka przygotowały Anna Radwan-Żbikowska, Sandra Soluk, Karolina Głowacka, edycja dźwięku i grafiki Filip Pachla. W kolejnym odcinku zostaniemy w temacie zwierząt, a wśród pytań... Czemu nie to bez nie spady jak śpi? 43:45 Czy ryby mogą utonąć? Czy smaki mogłyby istnieć? Oj, będzie się działo. 43:52 Do usłyszenia. 43:54 Letnia Akademia Młodych Umysłów. To my tu zadajemy pytania.